Dionysos, de vegetatiegod

Joke en Ko Lankester, 96 pag Ä 20,-
A3 boeken, ISBN 978 94 91557 19 4
Verschenen 2015

Dionysos is de meest menselijke van alle Griekse goden. Van zijn vader, de Oppergod Zeus, erft hij zijn goddelijke kracht en het vermogen wonderen te verrichten. Van zijn moeder, de sterveling Semele, erft hij de eigenschappen te falen of grote daden te verrichten.

De grootste tragedie in een mensenleven, te sterven, blijft Dionysos niet bespaard. Hera, de jaloerse echtgenote van Zeus, weet door een list te bewerkstelligen dat Zeus de zwangere Semele met een bliksem doodt. Maar waar dit voor een gewoon mens onherroepelijk het einde betekent, weet Zeus, geholpen door andere goden en godinnen, de foetus te redden en Dionysos een tweede leven te geven, waarin hij uiteindelijke een goddelijke status zal bereiken en onder de OlympiŽrs wordt opgenomen. De dood en wedergeboorte van Dionysos is tot het eind van de oudheid een belangrijk thema in de Griekse religie. In Delphi bevond in de oudheid het graf van Dionysos zich in de tempel van Apollo. Als Apollo in de herfst vertrok, heerste Dionysos over het orakel.

Zijn grootste bekendheid krijgt Dionysos als god van de wijn. Hij schenkt de mensheid de wijnrank en het vermogen in extase elke levensomstandigheid te transformeren naar een eenwording met het goddelijke en de levenskracht die al wat leeft bezielt.

De cultus van Dionysos

De oorsprong van de verering van Dionysos is niet duidelijk. De invallen van de Indo-Europese DoriŽrs in Griekenland maakten in de 12e eeuw v.C. een eind aan de Mykeense beschaving en dompelden Griekenland in de duistere eeuwen, waarin het schrift zo goed als verdwenen was en kunst en cultuur tot stilstand kwamen. Pas in de 8e eeuw v.C. werpen de aan Homeros toegeschreven epische gedichten Ilias en Odyssee een nieuw licht op de Griekse beschaving. Homeros zegt weinig over Dionysos en zet hem neer als een lafaard die door zijn tegenstander de zee in gedreven wordt. Toch moet de verering van Dionysos toen al bestaan hebben. In zijn kort daarna geschreven scheppingsverhaal Theogonie zegt Hesiodos dat Zeus bij Semele een kind verwekt, Dionysos, dat zowel goddelijk als sterfelijk is. Wijn noemt Hesiodos de gave van Dionysos. Ook de Homerische Hymnen, die tussen de 8e en 5e eeuw v.C. ontstonden, noemen Dionysos als wijngod.

Dat Dionysos al vůůr de duistere eeuwen werd vereerd, bewijzen Mykeense kleitabletten uit de 13e eeuw v.Chr., gevonden op Kreta en in het zuiden van Griekenland, waarin zijn naam wordt genoemd. Tot het begin van de 20e eeuw werd algemeen aangenomen dat de cultus van Dionysos was ontstaan in ThraciŽ, ten noorden van Griekenland. De Mykeense kleitabletten werpen hier een ander licht op. Waarschijnlijk is de cultus van Dionysos ontstaan in het begin van het 2e millennium v.C. in AnatoliŽ, het latere Klein-AziŽ, aan de westkust van het huidige Turkije. Groepen uit AnatoliŽ stichtten rond 2000 v.C. op Kreta de MinoÔsche beschaving en namen de verering van Dionysos mee naar dit eiland. De Mykeners veroverden in de 16e eeuw v.C. de MinoÔsche gebieden en namen Dionysos daarbij in hun religie op.

Verschillende groepen in FrygiŽ in AnatoliŽ trokken in de 16e eeuw v.C. naar het noorden en vestigden zich in ThraciŽ. Ook zij namen de cultus van Dionysos mee en verspreidden die vanuit het noorden over Griekenland, waar de cultus zich na de duistere eeuwen vermengde met die van de Mykeense Dionysos.

Nadat Alexander de Grote in 331 v. Chr. de Perzen had verslagen, werden de Griekse stadstaten in Griekenland en AnatoliŽ verbonden met MesopotamiŽ, PerziŽ en Egypte tot een groot Helleens rijk. Hoewel dit rijk na de dood van Alexander in 323 v.Chr. uiteenviel, bleef de Helleense beschaving een inspiratiebron voor cultuur en religie, ook toen de Romeinen na de 2e eeuw v.Chr. dit gebied onderdeel maakten van het Romeinse rijk. De Romeinse god Liber (zie onder) werd vooral gezien als vegetatiegod en later ook als wijngod. Uit bewondering voor de Griekse cultuur en religie werd Liber gelijkgesteld aan Dionysos en vereerd binnen het hele Romeinse rijk.

Extase

De oudste geschreven bronnen vermelden de extase van de volgelingen als belangrijkste kenmerk van de Dionysosverering. Door zang en dans en in mindere mate het drinken van wijn brengen de volgelingen zich tijdens de nachtelijke rituelen in extase. Het zijn vooral vrouwen die hieraan deelnemen. Ze worden 'bakchai' genoemd. In het Nederlands is bacchante de gebruikelijke term, naast menade.

Mannelijke volgelingen werden aangeduid als 'bakchoi' (enkelvoud 'bakchos'). De Romeinen leidden hier de naam Bacchus uit af, al bleef Liber tot het eind van het Romeinse rijk de meest gebruikte naam voor de god.

De extase van de volgelingen leidt tot een ander bewustzijnsniveau, waarin grenzen vervagen of wegvallen tot het goddelijke alles doordringt en men daarin ťťn wordt met de God.

Epifanie

Van alle Griekse en Romeinse goden staat Dionysos het dichtst bij de mens. Veel mythen getuigen van een epifanie, waarbij de god zich aan mensen kenbaar maakt om ze te bevrijden van hun beperkingen en ze te laten delen in de vreugde en de overvloed van het grenzeloze bestaan.

De 'donkere kant' van Dionysos

De prijs die voor de eenwording met het goddelijke betaald moet worden, is het loslaten van al het vertrouwde, het breken van conventies en vastgeroeste gewoonten en overtuigingen. Niet iedereen is daartoe bereid. Veel mythen benadrukken de losbandigheid en het gewelddadige karakter van de Dionysische religie. De extase van de bacchanten zou leiden tot een waanzin, waarin ze niet alleen offerdieren levend verscheuren en rauw opeten, maar ook mensen aan de god offeren en soms hun eigen kinderen verscheuren en opeten.

Tot het begin van de 20e eeuw werd door wetenschappers algemeen aangenomen dat de cultus van Dionysos ontstaan zou zijn in het woeste en ongeciviliseerde ThraciŽ, waar mensenoffers in de oudheid nog wel gebruikelijk waren. De geciviliseerde Grieken, zo luidde de theorie, namen de cultus van Dionysos over, maar offerden dieren, als substituut voor een mens die de god vertegenwoordigde. In feite zijn nooit bewijzen gevonden voor deze mensenoffers. Moderne wetenschappers zijn wat minder geneigd oude culturen als primitief en gewelddadig voor te stellen.

Dionysos binnen het orphisme

Vanuit het zuiden (de MinoÔsche cultuur op Kreta) en vanuit het noorden (de Thracische cultuur) kwam de religie van Dionysos Griekenland binnen en kreeg daar een Griekse vorm en inhoud. Een complicerende factor hierbij is dat in de 6e eeuw v. Chr. het orphisme in Griekenland werd geÔntroduceerd, een religie waarin Dionysos een grote rol speelde. Het orphisme is ontstaan in Klein-AziŽ en door de ThraciŽrs en de op Kreta wonende Grieken meegenomen naar Griekenland.

Tussen 550 en 300 v. Chr. werden in Griekenland en Klein-AziŽ binnen deze traditie een aantal mythen opgetekend in geschriften die bekend staan als de Orphische RapsodieŽn. De RapsodieŽn geven een aantal, elkaar deels tegensprekende scheppingsverhalen waarin hemel en aarde uit de helften van een kosmisch ei zijn voortgekomen.

Het orphisme was een manier om de schepping van binnenuit mee te maken, niet gehinderd door bestaande mythen of tradities. De Griekse religie is een belangrijke inspiratiebron voor het orphisme geweest, maar de mythen waren niet meer dan bouwstenen om een uniek scheppingsverhaal tot stand te brengen, steeds opnieuw. De RapsodieŽn werden tijdens rituelen gezongen of voorgedragen om een sfeer te creŽren waarin de eenwording met het goddelijke tot stand kon komen.

In de meeste orphische scheppingsverhalen verwekt Zeus in de gedaante van een slang bij Demeter een dochter, Persephone of Kore genoemd. Bij Pesephone verwekt Zeus een zoon die Zagreus of Dionysos wordt genoemd. Nimfen voeden het kind. Zeus beschouwt Dionysos als zijn opvolger, zet hem op zijn troon, geeft hem zijn staf en staat hem toe met zijn bliksems te spelen, zodat hij vast aan zijn rol als heerser over de kosmos kan wennen. Hera, ook in orphische mythen de echtgenote van Zeus, wordt jaloers en hitst de titanen, een door Gaia en Oeranos verwekt geslacht van reuzen, op om het kind te doden. Als hij wordt aangevallen door de titanen, probeert Dionysos aan hen te ontsnappen door steeds een andere gedaante aan te nemen. Hij wordt een oude man, een zuigeling, een paard, een gehoornde slang, een tijger en tenslotte een stier. In die gedaante snijden de titanen hem in zeven stukken die ze koken, braden en deels opeten. Zeus is woedend en doodt de titanen met zijn bliksems. Uit de as, vermengd met aarde, worden de eerste mensen gevormd, die aldus het goddelijke van Dionysos en het demonische van de titanen in zich verenigen. Zeus weet het hart van Dionysos te redden en maakt hiermee een drank waarmee hij Semele bevrucht. Het kind dat als Zagreus is gestorven, wordt uit Semele als Dionysos opnieuw geboren.

Orpheus
De vegetatiegod, die sterft en opnieuw geboren wordt, is uit deze mythen gemakkelijk af te leiden. Ook Orpheus, de profeet en priester van Dionysos, die met zijn liederen en harpspel alles en iedereen weet te betoveren, is in wezen een verschijningsvorm van deze vegetatiegod. Hoewel Orpheus als priester van Dionysos diens religie verspreidt over de Griekse wereld, wordt hij in de mythen door extatische menaden in stukken gescheurd omdat hij de God niet naar behoren zou hebben gediend. Een schepping, in de ware zin van het woord, is tegelijk een vernietiging van het oude. Helemaal vernietigd wordt Orpheus overigens niet, want zijn hoofd blijft bewaard en gaat gewoon verder met zingen en profeteren.

Een verzameling van 87 bewaard gebleven Orphische Hymnen, geschreven in de 3e eeuw na Chr., is gericht aan de goden en godinnen die in het orphisme een rol spelen. Veel van deze hymnen zijn gewijd aan Dionysos, meer dan aan enige andere godheid. De hymnen werden in orphische rituelen, met name in Klein-AziŽ, gebruikt.

Liber en Libera

De Romeinen koppelden vruchtbaarheid voor mensen, dieren en de vegetatie aan het godenpaar Liber en Libera. Over de oudste vormen van deze cultus is vrijwel niets opgeschreven. Waarschijnlijk werden ze gezien als onpersoonlijke, numineuze krachten, die door bepaalde rituele handelingen geactiveerd konden worden. Liber werd meestal Liber Pater genoemd, hoewel hij als jonge God werd voorgesteld en niet als vader. In 469 v. Chr. kampten de Romeinen, na oorlogen met de omringende volkeren, met een hongersnood. De Sibillijnse orakelboeken werden geraadpleegd en die gaven aan dat de noodsituatie bedwongen kon worden door het vereren in Rome van een triade van drie Griekse godheden, namelijk de Graangodin Demeter, haar dochter Persephone/Kore en Dionysos. De Romeinen vatten dit op als hun eigen graangodin Ceres, gekoppeld aan Liber Pater en Libera. In 493 v. Chr. werd een tempel voor deze triade geopend op de helling van de Aventijn, een van de heuvels van Rome.

Van de Grieken leerden de Romeinen hoe ze hun goden en godinnen konden afbeelden. Liber werd uitgedost als Dionysos, met een krans van klimop of wijnranken op het hoofd, een thyrsosstaf en een wijnkelk in de hand. Libera nam soms de gedaante aan van Persephone, soms werd ze voorgesteld als Ariadne, de geliefde van Dionysos. Toch hielden Liber en Libera tot het eind van Romeinse keizerrijk hun eigen naam en identiteit. Talloze inscripties en grafschriften laten hier geen twijfel over bestaan. In vrijwel alle gebieden van het Romeinse rijk werden plaatselijke vegetatiegoden en -godinnen aangeduid als Liber en Libera. Waar de wijncultuur belangrijk was, werd Liber een wijngod. In andere streken paste hij zich aan de plaatselijke middelen van bestaan aan en werd hij een graangod of beschermheer van de bijenteelt.

Dionysos en het theater

De rol van Dionysos bij het ontstaan van het Griekse theater (tragedies, komedies en satires) sluit aan bij de vieringen van de feesten ter ere van deze god. Als regel was er een optocht waarin een koor van als saters (bokken) verklede mannen meeliep. Ze zongen liederen waarin de god uitbundig en vrijmoedig werd geprezen als brenger van de wijn en levensvreugde. De optocht in Athene eindigde in de Dionysostempel naast het Dionysostheater waar de in de hele wereld beroemde toneelvoorstellingen werden gegeven.

Andere Griekse steden namen het Atheense voorbeeld over en bouwden een theater naast de plaatselijke tempel voor Dionysos.

Dionysosfeesten

De oudste Griekse geschriften getuigen van het vieren van feesten ter ere van Dionysos waaraan de hele gemeenschap deelnam. In ons boek gaan we uitgebreid op de verschillende Griekse feesten in. Met name in Athene, maar ook in de andere Griekse steden werden deze feesten gehouden tot de invoering van het christendom ze uitbande.

De mysteriŽn van Dionysos

De feesten waren voor iedereen toegankelijk en vaak nam de hele stad of het hele dorp hieraan deel. Daarnaast waren er ook bijeenkomsten van volgelingen van Dionysos waartoe alleen leden of ingewijden toegang hadden. Soms was een feest deels openbaar en vond een ander deel in besloten kring plaats. In Griekenland hadden dergelijke mysterietradities een hoog aanzien. Het bekendste waren de Eleusische MysteriŽn, die meer dan 1000 jaar hebben bestaan en waarin jaarlijks een 500 tot 1000 personen werden ingewijd, maar ook op andere plaatsen bestonden genootschappen of verenigingen waar ingewijden de rituelen bijwoonden.

In Griekenand, en later in het Romeinse rijk, bestonden groepen waar iemand kon worden ingewijd in de mysteriŽn van Dionysos. Een inwijding is een doorgangsritueel, een overgave aan het onbekende en een wedergeboorte. Een inwijding begint altijd met een beproeving waarin de vertrouwde omgeving verbrokkelt en wegvalt om plaats te maken voor de wedergeboorte. Met name binnen de orphische traditie was de dood en wedergeboorte van Dionysos een proces dat de in te wijden personen moesten doormaken om volledig lid te worden van de groep.

De Romeinen namen de Dionysische inwijdingen en rituelen in besloten kring over, aangepast aan de Romeinse smaak en cultuur. Zo werden bij de Grieken vrijwel alleen vrouwen ingewijd, terwijl de Romeinen ook mannen toelieten.

De strijdbare Dionysos

In veel mythen zet Dionysos zich in om zijn cultus te verspreiden over de hele wereld. Wie hem volgt, schenkt hij voorspoed en levensvreugde. Hij deelt wijnranken en andere geschenken uit en leert mensen wijn te maken. Wie hem afwijst, slaat hij met waanzin, zodat ze dieren en mensen verscheuren en zelfs hun eigen kinderen offeren en opeten. Dit past bij de gruwelijke mythische Dionysos die hierboven beschreven is. Een belangrijk thema in de verhalen over deze strijdbare en wrede Dionysos is de tocht naar India, dat hij in een bloedige strijd aan zijn wil onderwerpt. Hoewel de oudste verhalen over de tocht naar India dateren van vůůr de tijd van Alexander de Grote, heeft diens tocht naar India ertoe bijgedragen de strijd van Dionysos tegen de IndiŽrs populair te maken tot het eind van de klassieke periode.

In zijn uit 48 boeken bestaande epos Dionysiaca (5e eeuw na Chr.), doet Nonnos zeer uitgebreid verslag van de strijd tegen de IndiŽrs, hoewel enige rechtvaardiging voor dit avontuur niet door hem wordt gegeven.

Beeldende kunstenaars laten vaak de triomftocht zien waarin Dionysos, gezeten op een olifant of in een praalwagen, naar Griekenland terugkeert.

De strijdbare Dionysos speelde ook een rol in de strijd tegen de giganten, waarbij Dionysos aan de kant van de goden meevocht.

Dionysos als beschermheer in het dodenrijk

Hoewel Dionysos onder de Olympische goden werd opgenomen, werd hij ook geassocieerd met de aarde en het dodenrijk. De verschijning van de god (epifanie) aan gewone mensen wordt in veel mythen genoemd, terwijl ingewijden in hun rituelen rechtstreeks contact maken met de god. Ook het dodenrijk is voor hem toegankelijk. Hij gaat naar de onderwereld om daar zijn moeder Semele, gedood door de bliksem van Zeus, op te halen, zodat ze in het godenrijk opgenomen kan worden. Orpheus, als verschijningsvorm van Dionysos, gaat eveneens naar het dodenrijk, om zijn geliefde Euridike op te halen, maar raakt haar weer kwijt als hij omkijkt, ondanks een verbod dit te doen. In het orphisme is Dionysos de zoon van Persephone, de koningin van de onderwereld.

Met name bij de Romeinen werd Bacchus/Liber gezien als heer van het dodenrijk. Talloze Romeinse sarcofagen uit de 1e-3e eeuw na Chr. geven de triomftocht van Bacchus weer. Als strijdbare god, wiens levenskracht onverwoestbaar is, overwint Bacchus zelfs de dood. Vaak wordt Ariadne samen met de God afgebeeld. De goddelijke liefde is sterker dan de dood.

Dionysos van de middeleeuwen tot in de moderne tijd

Met de kerstening van het Romeinse rijk viel de solide basis waarop de religie van Dionysos meer dan 1500 jaar gesteund had weg, maar de god werd niet vergeten. Vanaf de vroege middeleeuwen hebben geleerden en geestelijken hun best gedaan aan te tonen dat alle heidense goden en godinnen oorspronkelijk mensen waren, die na hun dood als bovennatuurlijke wezens werden voorgesteld. Ook Bacchus werd hierbij als een gewoon mens neergezet.

Bijzonder populair was in de middeleeuwen en renaissance een allegorische uitleg van de heidense mythen waarbij het heidendom werd voorgesteld als een voorloper van het christendom, dat pas na de komst van Christus in de openbaarheid kon treden. Petrus Berchorius, een benedictijnse monnik die leefde 1290-1362, stelt Bacchus voor als een symbool voor Christus die tevergeefs probeert zijn wijnranken (het evangelie) aan de heidenen te geven. Jupiter (Zeus) is voor Berchorius een symbool voor God. Semele personifieert het jodendom dat niet waardig is het evangelie te ontvangen, zodat Jupiter haar met zijn bliksem doodt. Zo zijn er meer voorbeelden, die in ons boek worden samengevat.

Vaak worden de heidense goden en godinnen in de allegorische uitleg ontmaskerd als duivels, die de mensheid misleid hebben. Maar Bacchus neemt een speciale plaats in omdat Christus heeft gezegd dat hij de ware wijnrank is. Bacchus wordt dus voorgesteld als voorloper van Jezus. Tenslotte is Bacchus, net als Jezus, geboren uit een hemelse vader en een aardse moeder. De wijnranken die Bacchus op zijn hoofd draagt, worden verklaard als een symbool voor de doornenkroon van Christus.

Naast de in het Latijn geschreven wetenschappelijke verhandelingen, verschenen in de renaissance ook gedichten waarin de mythen rond Bacchus tot nieuw leven werden gewekt. Een geleerde als Daniel Heinsius, professor in de Griekse taal en letterkunde aan de universitiet van Leiden, werd in zijn Hymnus, oft lof-sanck van Bacchus (1616) zo door de god gegrepen, dat hij de grootste moeite had beschuldigingen van het koesteren van heidense sympatieŽn te weerleggen.

Ook in de moderne tijd zijn gedichten en romans over Bacchus/Dionysos geschreven. In 1904 publiceerde Louis Couperus de roman Dionysos, waarin hij beschrijft hoe de wijngod de wereld intrekt om iedereen vreugde te schenken met zijn wijnranken. Couperus gaat de gewelddadige elementen in de mythen niet uit de weg en laat hem tot het eind van de wereld trekken om iedereen zijn vreugdevolle boodschap, goedschiks of kwaadschiks, te brengen. Net als Heinsius beschrijft Couperus de wijngod met veel warmte en begrip. Op momenten dat iedereen Dionysos in de steek laat, blijft Ariadne bij hem tot ze bij het eind van de wereld zijn gekomen. Het doel is bereikt en juist daardoor voelt de Wijngod zich doelloos en hij vraagt zich of het wel goed was de hele wereld zijn wil op te leggen. Op de terugtocht blijkt overal de cultus voor de wijngod ingevoerd te zijn, maar ook dit brengt geen vreugde, want zijn boodschap is niet begrepen en mensen worden geofferd uit zijn naam, waarna Dionysos de slachtoffers bevrijdt en de altaren verwoest. Zijn lijden is nog niet voltooid, want Ariadne sterft, maar Zeus ontfermt zich over haar en neemt haar en Dionysos op in het gezelschap van de Olympische Goden. Een waar epos, de Griekse tradities niet onwaardig.

Ons boek Dionysos, de vegetatiegod gaat uitgebreid in op bovenstaande onderwerpen. De god wordt in historisch perspectief bezien, niet als een fenomeen uit het verleden, maar als een individuele manier om het goddelijke in jezelf te ontdekken. Het pad van Dionysos is een individuele weg, zonder richtingaanwijzers. Vanuit onze eigen chaos scheppen we onze eigen kosmos. In dat opzicht staat Dionysos met twee benen in de moderne tijd.

Je kunt het boek bestellen door hier te klikken.