Hekate

Hekate is, net als Artemis en Leto, voortgekomen uit de Anatolische Grote Godin die heerste over de hemel, de aarde en de onderwereld; over leven, vruchtbaarheid en de dood. Voor de Grieken was dit een onaanvaardbare combinatie. Voor hen was de onderwereld een gruwelijk oord, waar hemelse Godinnen zich niet ophielden. Geen van de twaalf Olympische Goden en Godinnen had enige zeggenschap over de onderwereld. Daarover heerste Hades, samen met Persefone.

Tijdens het Helleniseren van Hekate, om haar aan te passen aan de Griekse levensvisie, zijn twee varianten ontstaan: een hemelse Godin, die niet uit de toon zou zijn gevallen bij de OlympiŽrs, en een Godin die de heerschappij over de onderwereld deelde met Hades en Persefone.

Hesiodos (Theogonie 406-452) noemt Hekate een dochter van Phoebe en Koios. Ze is dus een Titaanse, een zuster van Leto en een kleindochter van Oeranos en Gaia. Daarmee is aangegeven dat haar verering pre-Helleens is. De betekenis van haar naam is niet meer met zekerheid te achterhalen. Hesiodos beschrijft haar als een Grote Godin die alom gerespecteerd en geŽerd wordt. Zeus geeft haar een deel van de aarde en een deel van de zee. Ze heeft een eigen plaats in het hemelruim en wordt door alle Goden en Godinnen geŽerd. Mensen roepen haar aan en vragen haar om gunsten. In de machtsstrijd tussen de OlympiŽrs en de Titanen stond Hekate Zeus terzijde en als enige van de Titanen mocht de Godin alles houden wat ze bezat. In oorlogstijd is ze een geduchte tegenstandster en tijdens spelen brengt ze de overwinning aan haar favoriet. Samen met Poseidon staat ze zeelieden bij en samen met Hermes hoedt ze de kudden en zorgt voor het vee in de stallen, dat zich met haar hulp vermeerdert. Hekate heeft ook de zorg over pasgeboren baby's. Ze geeft en ze neemt, waarschuwt Hediodos, maar wie de Godin eert, zoals alle Goden haar eren, heeft niets van haar te vrezen.

Hekate, zoals Hesiodos haar beschrijft, is een waardige erfgename van de Anatolische Grote Godin, waaruit ze is voortgekomen. Alleen heeft ze bij Hesiodos geen zeggenschap over de onderwereld, die hij aan Hades en Persefone heeft toebedeeld. In alle opzichten lijkt ze voorbestemd om te worden opgenomen bij de OlympiŽrs. En toch is dat niet gebeurd. Waarschijnlijk omdat haar banden met de onderwereld sterker waren dan Hesiodos doet vůůrkomen.

Aanvankelijk lijken Artemis, Leto en Hekate in AnatoliŽ als drie verschijningsvormen van dezelfde Godin te zijn beschouwd. Ze werden vaak vergeleken met drie fasen van de maan: Artemis als jonge, vruchtbare maagd werd verbonden met de nieuwe, wassende maan; Leto als Moedergodin was de volle maan. Hekate werd geassocieerd met de afnemende of donkere maan. Aan de Anatolische zuidkust, in de streek LyciŽ, werden vooral Leto en haar kinderen Artemis en Apollo vereerd. In het westelijk daarvan gelegen KariŽ was Hekate in de ArchaÔsche Periode de belangrijkste Godin. In haar tempels werden mysteriespelen en extatische dansen ter ere van de Godin opgevoerd. Tijdens rituelen werden honden aan haar geofferd. Honden waren haar trouwe metgezellen, die haar tot in de onderwereld volgden. Als haar dat uitkwam, veranderde ze zichzelf ook in een hond. Vanuit KariŽ verspreidde haar cultus zich over AnatoliŽ, ThraciŽ, het Griekse vasteland en de eilanden in de EgeÔsche Zee.

Deze Hekate was een andere Godin dan Hesiodos had beschreven. Ze werd soms in drievoudige vorm afgebeeld, als drie vrouwen, met de rug naar elkaar toe of tegen een pilaar. Ook wel als een vrouw met ťťn lichaam, drie hoofden en zes armen. Hiermee werd waarschijnlijk de wezenlijke eenheid van de drie Maangodinnen uitgedrukt: het zijn drie gezichten van dezelfde Godin. Hekate is echter vooral gericht op de dood en de nacht en haar volgelingen zijn de geesten van de overledenen die geen rust hadden kunnen vinden in de onderwereld. Tijdens de extatische dansen ter ere van de Godin liep ze met haar honden van begraafplaats tot begraafplaats, een fakkel in elke hand, om de rusteloze doden te verzamelen. Net als Medusa werd Hekate soms afgebeeld met slangen in haar haren. In volksgebruiken werd ze geassocieerd met het middernachtelijk uur, met de donkere maan en met magie. Als je liefdesmagie wilde bedrijven om iemand aan je te binden, of als je iemand op magische wijze een hak wilde zetten, kon je midden in de nacht een hond offeren en het vlees op een kruispunt, liefst een driesprong neerleggen. Op veel kruispunten of driesprongen waren hiervoor zogeheten Hekataia neergezet, kleine altaren of beeldjes van de Godin. Ook bij poorten en huisdeuren waren Hekataia te vinden. Hekate bewaakte de poorten en kruispunten en was tegelijk het medium dat hemel, aarde en onderwereld verbond. In dat opzicht vertoont ze veel overeenkomsten met Hermes. Maar Hermes was opgenomen in de kring van Olympische Goden en zijn banden met de onderwereld beperkten zich tot het begeleiden van de overledenen om ze over te dragen aan Hades. Hekate werd min of meer beschouwd als de koningin van de onderwereld en als je magie wilde gebruiken om iets voor elkaar te krijgen, dan vroeg je om haar hulp. Geesten van overledenen die met de Godin van begraafplaats tot begraafplaats zwierven, konden daarbij ook worden geraadpleegd.

Hoewel Hekate met de dood, de onderwereld en magie werd geassocieerd, werd ze niet, zoals Medusa, Skylla en Charibdis, voorgesteld als een levensgevaarlijk monster. Ze werd overal in de Helleense wereld vereerd in tempels, op kruispunten en bij de ingang van het huis. Aan de kracht en de macht van de Godin werd niet getwijfeld. Ze kon misschien argeloze nachtelijke reizigers op een dwaalspoor brengen of ze de stuipen op het lijf jagen met haar verschijning. Maar ze werd geacht te beschermen wie haar hulp inriep en als zelfs de onderwereld je niet hoefde, dan kon je bij haar terecht.

In het Romeinse Rijk behield Hekate haar faam als medium om contact te maken met de onderwereld en magie te bedrijven. De Romeinen stelden haar en Artemis gelijk aan Diana. In de Renaissance werd Diana de Godin van de Jacht, terwijl Hekate werd geassocieerd met magiŽrs, tovenaars en heksen.

Door de Grieken werd Hekate meestal afgebeeld als drievoudige Godin. In de vijfde eeuw voor Christus maakte de Griekse beeldhouwer Alkamenes een beeld van de Godin in de vorm van drie vrouwen, met de rug naar een pilaar. Dit beeld was in de Oudheid al beroemd en werd veel nagevolgd. Het origineel is verdwenen, maar de Romeinen maakte in de 1e eeuw n.Chr. veel kopieŽn. Hierboven vind je twee foto's van de kopie in het Rijksmuseum voor Oudheden in Leiden en een foto van de Romeinse kopie in het Archeologisch Museum van Athene. Ook in het Louvre in Parijs is een kopie van dit beeld te vinden. Varianten op de drie ruggelings verbonden Godinnen werden veelvudig gemaakt door Grieken en Romeinen, verspreid over de Helleense beschaving en later het Romeinse Rijk. Op deze pagina vind je voorbeelden hiervan uit het Griekse eiland Delos en de Griekse kolonies Callatis en Tomis in het huidige RoemeniŽ. Op Delos werden ook vaak alleen de drie hoofden van de Godin afgebeeld.

In Tomis werd Hekate op de traditionele manier afgebeeld, maar ook als drie achter elkaar staande vrouwen, waarvan de voorste in elke hand een fakkel naar beneden houdt. Dat is de traditionele Grieks-Romeinse manier om een verband met de onderwereld aan te geven. De achter haar staande vrouwen hebben ťťn arm voor zich gestrekt en de andere arm omhoog gericht. Waarschijnlijk wordt hier hun relatie met de aarde en het bovenaardse mee aangeduid. Rechtsboven op de pagina en hieronder vind je twee foto's van dit beeld. In onze winkel is een tinnen hanger te koop dat is geÔnspireerd op deze Drievoudige Hekate.

De drie ruggelings rond een pilaar staande vrouwen zijn door de eeuwen heen de meest populaire manier geweest om Hekate gestalte te geven. In 1991 vonden we in Glastonbury een Art Deco-kandelaar die duidelijk is geÔnspireerd op de drievoudige Hekate.