Medusa

Griekse mythen rond Medusa

Rond 725 v.Chr. schreef Hesiodos zijn Theogonie, het oudste Griekse relaas over de ontstaansgeschiedenis van de kosmos. Uit de chaos vormde zich Gaia, ook wel genaamd Ge, Moeder aarde. Ze baarde Oeranos, de hemel, en Pontos, de zee. Samen met Pontos verwekte ze o.a. een zoon, Phorcys, en een dochter, Ceto, die samen de Gorgonen verwekten. De Gorgonen woonden in een uithoek van de aarde, achter de oceaan, en werden door Hesiodos Stheno, Euryale en Medusa genoemd. Van deze drie speelt alleen Medusa een rol in de latere Griekse mythen. Medusa was sterfelijk en werd oud, terwijl haar zusters altijd jong bleven. Hesiodos zegt over Medusa verder alleen nog dat ze bevrucht werd door Hij Met De Donkere Haren in een veld met voorjaarsbloemen en dat ze later werd onthoofd door de held Perseus. Uit haar lijk kwamen toen het vliegende paard Pegasus en de reus Chrysaor te voorschijn.

Volgens latere Griekse mythen was Medusa een beeldschone vrouw op wie Poseidon verliefd werd. Toen hij met haar de liefde bedreef in een aan Athena gewijde tempel, was de Godin daar zo verbolgen over dat ze Medusa veranderde in een monster met slangen als haren. Als je haar aankeek, versteende je. Met de hulp van Athena hakte de held Perseus het hoofd van Medusa van de romp en gaf het aan de Godin, die het op haar schild zette om haar tegenstanders in de strijd mee te verstenen.

Medusa als Grote Godin

In de Griekse mythen worden de Goden en Godinnen van de pre-Griekse, inheemse inwoners van Griekenland en AnatoliŽ (het latere Klein-AziŽ, nu westelijk Turkije) vaak voorgesteld als monsters, die door helden als Herakles en Perseus worden verslagen. Hesiodos was ongetwijfeld op de hoogte van de Anatolische religie (zijn vader kwam daar vandaan) en zijn scheppingsverhaal is een poging de Griekse religie als superieur aan de oudere religies voor te stellen. Waarschijnlijk was Medusa een verschijningsvorm van de Anatolische Grote Godin, die heerste over leven en dood. De slangen in haar haren zijn een aspect van de Godin dat te maken had met vruchtbaarheid en de onderwereld. Poseidon was oorspronkelijk geen Zeegod, maar een Vegetatiegod, die jaarlijks stierf en in de nieuwe vegetatie werd herboren. Dit vruchtbare aspect van Medusa, die het nieuwe leven schept, is door de Grieken weggemoffeld. Medusa bracht volgens de Grieken alleen de dood, niet het leven. Toch is dit leven brengende aspect nog duidelijk te herkennen in de oudste mythen. Hesiodos zegt niets over een heiligschennis in een tempel van Athena en plaatst de bevruchting van Medusa, zoals gezegd, in een weideveld vol voorjaarsbloemen. In latere Griekse mythen werd gezegd dat twee stromen bloed uit het lichaam van Medusa vloeiden. De ene stroom bracht leven, de andere de dood. De naam Medusa betekent 'Vrouwe' of 'Koningin'.

Medusa afgebeeld als monster

In feite had Medusa als Anatolische Grote Godin de zorg over de overledenen, die ze begeleidde naar de onderwereld. Voor de AnatoliŽrs hoorden leven, vruchtbaarheid en dood bij elkaar en het was dezelfde Godin die over de hemel, de aarde en de onderwereld heerste. Voor de Grieken was de onderwereld een gruwelijk oord en wie daarover heerste, moest dus wel een monster zijn. In de mythen omtrent Medusa werd deze visie uitgedrukt. In Griekenland werd Medusa vaak afbeeld als een monster, met uitgestoken tong, slagtanden en een waanzinnige blik in haar ogen. Een goed voorbeeld is bovenstaande weergave links van Medusa op een terracotta antefix uit een Griekse kolonie in CampaniŽ, ItaliŽ. Een antefix is een rechtopstaand ornament dat dient om de uiteinden van verbindingsdakpannen op een tempel te maskeren. Om het hoofd van Medusa is een krans van lotusbloemen gegeven.

De foto rechtsboven toont een deel van het fronton van de tempel van Artemis op Corfu uit de 6e eeuw v.Chr. Medusa is afgebeeld met open mond en uitpuilende ogen - de favoriete weergave van de monsterlijke Medusa in het archaÔsche Griekenland. Slangen naast haar hoofd en om haar middel maken duidelijk wie er wordt bedoeld. Voor een goed verstaander is bij de linkerarm van Medusa het kind Chrysaor te zien, terwijl aan haar andere zijde het vliegende paard Pegasus is afgebeeld (niet zichtbaar op deze foto). Volgens de mythen verschenen die pas toen Medusa door Perseus was onthoofd. Toch geeft het reliŽf allerminst een weerloze en ten dode opgeschreven Medusa weer. De Godin lijkt afgebeeld terwijl ze hard naar rechts rent. Tegelijk kijkt ze de toeschouwer recht in de ogen. De afbeelding toont de halfslachtige houding van de Grieken tegenover deze Godin ten voeten uit. Enerzijds werd ze gezien als een monsterlijk wezen dat je kon doden door je aan te kijken. Aan de andere kant bewonderden de Grieken de kracht van de Godin en zochten graag haar bescherming. Een antefix met het hoofd van Medusa werd op een tempel geplaatst om de tempel te beschermen, niet om de tempel in gevaar te brengen door er een monster op te zetten. Ook de tempel van Artemis op Corfu werd door de dynamische Medusa beschermd.

Medusa als beschermende Godin

In Klein-AziŽ (de kunstgebieden van AnatoliŽ) werd Medusa gezien als een beschermende Grote Godin, niet als een monster. De eilanden voor de Turkse kust ondergingen sterk de invloed van AnatoliŽ en zagen Medusa als een krachtige, gevleugelde Godin. Het oudste vrijstaande beeld van Medusa dat is bewaard gebleven, dateert uit de 6e eeuw v.Chr. Het is gevonden in een archaÔsch heilidom, vlak naast het archeologisch museum in Parikia op het eiland Paros. Zie de foto's linksboven en rechtsboven. De Godin is gevleugeld en houdt in haar rechterhand een slang, die als een gordel om haar middel is geknoopt. Het lange gewaad dat de Godin draagt, heeft schubben, net als de huid van een slang. Het feit dat het beeld in een heiligdom is gevonden, geeft aan dat de Godin destijds op Paros is vereerd. Toch heeft de negatieve kijk van de Grieken op deze Godin uiteindelijk ook op Paros geleid tot een soort collectieve blindheid voor de kracht en de waardigheid van deze Godin. De tekst die in het museum bij dit beeld staat, legt uit dat Medusa een 'vreselijk monster' was, met een afschuwelijk en kwaadaardig gezicht, uitpuilende ogen, slagtanden en een uitgestoken tong. Dat niets daarvan in de archaÔsche beelden in het eigen museum terug te vinden is, lijkt niet te hinderen.
Een beschilderd bord (zie foto middenboven), gevonden op het eiland Mykonos, net als Paros tot de Cycladen behorend, beeldt eenzelfde gevleugelde Godin uit als de Medusa van Paros. Ze toont haar heerschappij over het dierenrijk door de dieren die ze omhooghoudt en komt in dat opzicht meer overeen met Artemis dan met Medusa.

Bovenstaand reliŽf links, uit de vroege 6e eeuw v.Chr., gevonden op Paros, toont Medusa terwijl ze naar rechts rent (net als op Corfu), met slangen in haar handen. Haar vleugels zijn sikkelvormig naar achteren gevouwen, net als bij het vrijstaande beeld van Medusa en de Vrouwe van de Dieren uit Mykonos. Het reliŽf rechts is eveneens gevonden op Paros en maakte waarschijnlijk in de 4e eeuw v.Chr. onderdeel uit van een altaar. Dat geeft aan dat in die tijd Medusa op de eilanden nog steeds als Godin werd vereerd.

Medusa als Vrouwe van de overledenen

In Klein-AziŽ werd Medusa tot in de Romeinse tijd op sarcofagen afgebeeld temidden van festoenen (slingers met vruchten en bloemen) en hoornen des overvloeds, als een vreedzame, krachtige en waardige begeleidster van de overledenen, die ze alles meegaf waar ze in de onderwereld behoefte aan zouden hebben. Nergens in Turkije of op de Griekse eilanden voor de Turkse kust hebben we monsterlijke afbeeldingen gezien van Medusa. Geen slagtanden, uitgestoken tong of uitpuilende ogen.

Bovenstaande foto's tonen een sacrofaag uit de 2e eeuw n.Chr., uit de necropool van Perge, een Griekse stad in het huidige Turkije, vlakbij Antalya. De sarcofaag staat bekend als 'de sarcofaag met de medaillons'. Aan de zijkanten is Medusa afgebeeld in een medaillon. De Godin is te herkennen aan de vleugels op haar hoofd en de slangen in haar haren en onder haar kin. Haar gezicht is waardig en plechtig en heeft niets monsterlijks. Op de voorkant wordt het medaillon met Medusa vastgehouden door twee Nike's. Deze Godin, door de Romeinen Victoria genoemd, werd afgebeeld om hulde te brengen aan keizers en de overwinnaar in een belangrijke strijd. Hier wordt de hulde gebracht aan Medusa die de strijd met de dood aanbindt en de overledenen veilig naar het dodenrijk begeleid. De tekst op de zijkant geeft aan dat Medusa ook de sarcofaag beschermt en luidt: 'Ik, Marcus Aurelius Hermes van Termessos, heb bij mijn leven dit praalgraf laten maken, uitsluitend voor mezelf en mijn vrouw Aurelia Agorate. Het zal niemand toegestaan zijn een vreemd lijk in deze tombe te begraven, op straffe van een boete van 60.000 denariŽn, te betalen aan de schatkist van het Romeinse keizerrijk.'

Op de foto's hierboven twee andere sarcofagen uit de necropool van Perge. Op de lange zijden zijn drie personen afgebeeld, waarvan de middelste Medusa is. De Godin is is ook op beide zijkanten afgebeeld. Tussen deze personen staan gevleugelde Eroten, links op een dolfijn, rechts op een voetstuk. Op elk van de vier hoeken staat een gevleugelde Nike op een gevleugelde sfinx.

Medusa als brengster van vruchtbaarheid en overvloed

Om te verklaren waarom de 'monsterlijke' Medusa zo vaak wordt afgebeeld, schrijven moderne commentatoren haar meestal een afwerende of beschermende werking toe. Het monsterlijke wordt dan geacht andere monsters of wat voor kwaad dan ook af te weren. Sarcofagen uit Perge laten een heel ander beeld zien. Medusa beschermt, inderdaad, maar ze brengt ook voorspoed en vruchtbaarheid. Onder de afbeeldingen van Medusa hangen festoenen, grote slingers van vruchten, die een overvloed aangeven. Nike brengt, zoals gezegd, een overwinning op elke tegenslag of tegenstander. De Eroten zijn afgeleid van Eros, het zoontje van Afrodite. Ze brengen vreugde en overvloed en vertegenwoordigen altijd een speels element in een verder serieuze afbeelding. De dolfijnen waarop ze staan, worden meestal geassocieerd met Afrodite en symboliseren vreugde en vruchtbaarheid.

Medusa als sfinx

De sfinx wordt in de Griekse mythen meestal voorgesteld als een gevleugeld monster met het hoofd van een mooie vrouw en het lichaam van een leeuwin. De sfinx die Oedipus ontmoette, gaf iedereen die haar passeerde een raadsel op en verscheurde je als je het raadsel niet oploste. In werkelijkheid was de sfinx, net als Medusa, een oeroude verschijningsvorm van de Grote Moeder, half menselijk, half dierlijk voorgesteld, met vele borsten die haar als voedende moeder weergaven. In Klein-AziŽ heeft de sfinx, net als Medusa, deze positieve en krachtige betekenis behouden. In afbeeldingen worden beiden vaak met elkaar verbonden. Ook in de sarcofaag die op de foto's rechtsboven staat, worden de hoekpunten gedragen door sfinxen. Zie de foto links voor een zijaanzicht van de sfinx.
Veel munten zijn bewaard gebleven waarop Medusa is afgebeeld met op de achterkant een gevleugelde sfinx. Zie de beide kanten van de munt uit Aphrodisias in Klein-AziŽ rechtsboven. In de Griekse steden in Klein-AziŽ werd de sfinx afgebeeld als voedende moeder, met zes borsten. De sfinx van Hierapolis (Pamukkale) is vruchtbaar en sensueel afgebeeld (zie de foto rechtsonder). Op het eiland Naxos, behorend tot de Cycladen, werd de sfinx in 560 v.Chr. afgebeeld met de sikkelvormige vleugels die ook Medusa in die streken typeerden, maar zonder borsten. Deze sfinx werd geschonken aan het orakel van Delphi, waar het beeld nog steeds in het museum te zien is. Zie de foto linksonder.

Medusa als vruchtbaarheid en kracht

Overal aan de Turkse westkust zijn afbeeldingen van Medusa te vinden, soms afgebeeld om haar kracht op te roepen, soms om te delen in haar vruchtbaarheid en overvloed, maar nooit als monster neergezet. De kracht van Medusa overstijgt zelfs die van Herakles. Op de als een tempel gevormde sarcofaag uit Perge linksonder zijn de werken van Herakles beneden afgebeeld, terwijl Medusa zich hierboven bevindt. Op de sarcofaag uit Aphrodisias rechtsonder kan er geen misverstand bestaan over de overvloed die Medusa brengt, waarbij het festoen ook druiven en dennenappels bevat - wat een verwijzing naar de Wijngod Dionysos inhoudt. De Nike's in de hoeken staan op wijnbladeren.

De vele opgravingen in Turkije die we bezocht hebben geven onveranderlijk hetzelfde beeld van Medusa als waardige heerseres over het dodenrijk. Onderstaande afbeeldingen spreken na de voorgaande uitleg voor zich.

Medusa van Didyma

In AnatoliŽ werd Medusa niet alleen op sarcofagen, maar ook in tempels als vreedzaam, krachtig en voedend voorgesteld. In de tempel van Didyma, het belangrijkste orakel van Apollo in AnatoliŽ, dat van 1000 v.Chr. tot 391 AD in gebruik is geweest, droegen enorme en imposante Medusahoofden het dak van de tempel. Het dak is ingestort tijdens een aardbeving in de 15e eeuw. Twee van deze hoofden staan nu op de grond. Zie beide foto's hieronder. Op haar hoofd heeft Medusa de gebruikelijke vleugels. Gestileerde slangen zitten in haar haren en zijn onder haar kin samengebonden. De blik in haar ogen is ernstig, met zware wenkbrauwen, maar niet monsterlijk. Bladeren en bloemen omgaven haar hoofd, zoals nog te zien is aan de gehavende stenen.

Medusa van Efese

De Romeinen hebben zich in AnatoliŽ bij de positieve waardering van Medusa aangesloten. De monsterlijke Griekse Medusa sprak de Romeinen niet aan. Meestal werd alleen het hoofd van Medusa weergegeven, maar soms ook haar hele lichaam. In Efese is nog te zien hoe de tempel die keizer Hadrianus (117-138 AD) liet bouwen, werd gekroond door een afbeelding van Medusa met in elke hand een hoorn des overvloeds, terwijl eikenbladeren uit haar onderlichaam groeien. De tempel is tot de vijfde eeuw gebruikt.

Er is nog een belangrijke Medusa te zien in Efese. Vrijwel iedereen kent wel, door een bezoek aan de stad of anders van foto's, de bibliotheek van Celsus, die consul Gaius Julius Aquila tussen 114 en 117 n.Chr. voor zijn vader, Tiberius Julius Celsus Ptolemaeanus, liet bouwen. De biblitheek is in het jaar 1000 door een aardbeving verwoest, maar gedeeltelijk gerestaureerd. Zie de foto linksonder. Minder bekend is dat Medusa een ereplaats inneemt in de top van deze gevel. Zie de afbeelding rechtsonder. De bibliotheek was door de zoon bedoeld als een mausoleum voor zijn vader, dus de ereplaats van Medusa is vanzelfsprekend.

Medusa van Myra

Myra in LyciŽ is beroemd omdat Sint Nicolaas hier in de 4e eeuw bisschop was. Maar al in de 4e eeuw v.Chr. was hier een Lycische stad, waar vele rotsgraven en ruÔnes nog van getuigen. Dwalend door de puinhopen van de oude necropool of het Grieks-Romeinse theater kun je nog vele overblijfselen vinden van de oude verering van Medusa.


Medusa als beschermvrouwe van het rijk

Volgens de Griekse mythen onthoofdde Perseus Medusa en gaf het hoofd aan de Godin Athena, die het op haar schild zette. Wie Medusa aankeek in de strijd met Athena versteende. Dit thema is tot de moderne tijd populair geweest. Het beeld van Athena of Minerva, rechtsonder, dat Joke in een park in Slowakije fotografeerde (verdere details niet bekend) leunt op haar schild, waarop het hoofd van Medusa prijkt.
Romeinse keizers werden, om hun kracht en waardigheid te benadrukken vaak afgebeeld met het hoofd van Medusa op hun borst. Een voorbeeld is het marmeren standbeeld van keizer Traianus dat in de 2e eeuw n.Chr. in Perge (LyciŽ) werd gemaakt. Zie de foto linksonder.

Medusa in het Romeinse Rijk buiten ItaliŽ

De Romeinen verspreidden de verering van Medusa over vrijwel alle delen van hun rijk. In Noord-Afrika werd Medusa vaak afgebeeld in vloermozaieken, zoals in de foto linksonder uit de Romeinse stad Volubilis in wat nu Marokko is.
De positieve houding van de Romeinen tegenover Medusa had een goede uitwerking op de Grieken in de tijd dat de Romeinen de voormalige Griekse gebieden in handen hadden. Het mozaiek rechtsonder uit Athene toont een waardige, knappe en krachtige jonge vrouw met vleugels op haar hoofd en slangen in haar haren. Hedendaagse Grieken lijken zich weer van deze positieve benadering te hebben afgewend. Panaghiotis Christou en Katharini Papastamatis drukken deze afbeelding af in hun boek Goden en helden in de Griekse mythologie en geven daarbij de verbijsterende omschrijving: 'De Gorgoneion, de door Perseus afgehakte kop van Medusa had een afschuwelijk aanzien met zijn gruwelijke grijns en zijn haardos van slangen.'

Medusa van Ptolemais

De Romeinen hebben zich nooit laten impalmen door de negatieve Griekse propaganda met betrekking tot Medusa. Overal waar Romeinen kwamen, werd de Godin als krachtig en beschermend afgebeeld. Het imposante mozaiek in de foto linksonder is te zien in Ptolemais, een Grieks-Romeinse stad in het huidige LibiŽ. Het mozaiek bevindt zich in het zogeheten Huis met de Pilaren, dat in de 1e eeuw v.Chr, door Griekse kolonisten is gebouwd en in de 1e en 2e eeuw n.Chr. door de Romeinen is verbouwd.

Medusa van Leptis Magna

In de Romeinse stad Leptis Magna (ook wel genoemd Lepcis Magna), in wat nu LibiŽ is, zijn nog steeds tientallen afbeeldingen van Medusa te zien. Meestal is alleen het hoofd van de Godin afgebeeld, maar nergens in de Romeinse wereld werd, voorzover ons bekend, het afhakken van het hoofd door Perseus afgebeeld - zoals dat in Griekenland wel werd gedaan. En soms werd de Godin wel degelijk met een lichaam afgebeeld. In het museum dat de vondsten uit Leptis Magna herbergt, bevind zich een helaas maar gedeeltelijk bewaard gebleven reliŽf (zie afbeelding rechtsboven) waarin de gespreide vleugels van Medusa nog deels te zien zijn. Het reliŽf maakte deel uit van de Triomfboog voor Antoninus Pius, die van 138 tot 161 keizer was. De gezichtuitdrukking van Medusa is zeer dramatisch, maar allerminst monsterlijk of bedreigend te noemen. Het lijkt eerder dat de Godin zich geplaatst ziet tegenover een gevaar dat ze nauwelijks bedwingen kan. Zijn het de vijanden van het Romeinse Rijk? Is het de dood die ze onder ogen ziet? De dood waartegen ze de mensen moet beschermen? De slangen op haar lichaam zijn stevig vastgeknoopt. Zijn het de chtonische krachten van het dodenrijk die Medusa zo in toom houdt? Of zijn het haar eigen krachten die door de dood beteugeld worden? We kunnen er alleen naar gissen.

In het Forum van Leptis waren tientallen hoofden van Medusa geplaatst, die er voor een groot deel nog steeds te vinden zijn, zij het meestal erg gehavend. De foto hierboven geeft een overzicht van een deel van het Forum. De beste bewaarde hoofden van Medusa zijn in het naast de opgraving gelegen museum te zien. De afbeelding linksonder toont Medusa met dieren die lijken op krokodillen in haar haar. De foto rechts toont Medusa met vissen in haar haren en andere dieren onder haar kin. De Godin wordt hiermee getoond als heerseres niet alleen over het dodenrijk, maar ook over het water. De foto links in de tweede rij onder toont Medusa met onder kin dieren die lijken op wolven. De andere foto's hieronder geven de traditionele afbeelding met slangen onder de kin geknoopt. Daarvan hebben we uit Leptis nog een tiental afbeeldingen, die we maar voor onszelf houden.



Medusa als Sharmeran

De foto rechtsonder toont Sharmeran, die in Turkije een soort erfgename van Medusa is. Vooral in Oost-Turkije wordt ze nog steeds vereerd. Ze heeft het gezicht van een gekroonde vrouw, maar een slang als staart en ook zes slangen onder haar lijf. Ze wordt in het volksgeloof gezien als een wezen dat voorspoed en geluk brengt, net als in de Oudheid Medusa in AnatoliŽ en later Klein-AziŽ werd gezien als brengster van vruchtbaarheid en overvloed. De afbeelding fotografeerde Joke in Harran, in zuidoost Turkije, vlakbij de grens met SyriŽ, maar ook elders hebben we deze afbeelding gezien. Tinnen borden met een afbeelding van Sharmeran zijn in verschilede winkels in dat gebied te koop. Een daarvan hangt boven Ko's bureau.

Medusa in de Basilica Cisterna

De Byzantijnse keizer Julianus I (527-565) liet in Constantinopel (nu Istanbul) een ondergronds waterbekken (in het Latijn cisterna genaamd) aanleggen op de plaats waar een Romeinse basilica was geweest. Een basilica was een regeringsgebouw. Pas later kreeg basiliek de betekenis van kerk. In de Middeleeuwen raakte het waterbekken in onbruik en zelfs het bestaan ervan werd vergeten tot de Nederlandse reiziger P. Gyllius het rond 1500 herontdekte. De Basilica Cisterna, zoals hij genoemd wordt, is te bezichtigen. We zijn er twee keer geweest en beide keren maakte het bouwwerk met zijn grote Romeinse pilaren diepe indruk.

Toen Gyllius zijn ontdekking deed, stond het water in het bekken bijna tot het plafond. Toen dit werd weggepompt, bleek de onderkant van twee pilaren gevormd te zijn door een enorm hoofd van Medusa. Het ene hoofd is gekanteld geplaatst, het andere ondersteboven. Archeologen nemen aan dat de hoofden afkomstig zijn uit de Romeinse basilica of een ander Romeins gebouw. Waarschijnlijk heeft de christelijke Julianus of zijn bouwmeester de hoofden expres verkeerd geplaats om deze heidense Godin bespottelijk te maken. Nergens anders in de Romeinse wereld werden beelden van Medusa op die manier geplaatst.

Medusa in de Renaissance

De tragiek van Medusa is dat haar zorgzaamheid naar de stervenden en overledenen toe door de Grieken heel effectief is verwrongen tot haar destructieve vermogen mensen te verstenen. Die visie is nog steeds niet uitgebannen. In de Renaissance gingen beeldende kunstenaars voorbij aan de krachtige en waardige Godin die door de Romeinen was afgebeeld en grepen terug op de Griekse mythen zoals die ook door Romeinse schrijvers als Ovidius werden naverteld.

De Medusa van Cellini

Een van de eersten die het gruwelijke onderdeel van de Medusamythe benadrukte, was Benvenuto Cellini. In een bronzen beeld, waaraan hij werkte van 1545 tot 1554, beeldde hij uit hoe Perseus triomfantelijk het door hem afgehakte hoofd van Medusa omhooghoudt, terwijl hij met ťťn voet op haar naakte lichaam staat. Bloed gutst overvloedig uit haar hoofd en uit haar onthoofde hals. De foto linksonder toont het hele beeld, de foto middenonder het lichaam van Medusa. De gruwelijke details geven nog niet aan dat Medusa een monster was, maar Cellini heeft andere middelen gebruikt om dat te benadrukken. Het bronzen beeld is geplaatst op een marmeren voet waarin bronzen afbeeldingen van Mercurius, Minerva en Jupiter te zien zijn. Het vierde vak toont Danae, de moeder van Perseus als mooie naakte vrouw met het kind Perseus. De bronzen beelden worden geflankeerd door jonge vrouwen met vele borsten, die soms worden geÔnterpreteerd als Artemis van Efese, maar die eerder geÔnspireerd lijken op de sfinxen met de vele borsten die in de Oudheid met Medusa werden geassocieerd. Het is duidelijk dat deze wezens vruchtbaarheid en voorspoed brengen. Ze zijn omringd door festoenen, slingers van vruchten, die naar boven toe eindigen in acanthusbladeren. Maar daar eindigt de idyllische voorstelling. Bovenaan het voetstuk bevinden zich in de vier hoeken bokken. Tussen de bokken heeft Cellini aan de vier zijden een monsterlijke versie van Medusa afgebeeld. Haar wenkbrauwen zijn slangen en uit haar mond kronkelen slangen. De ogen liggen diep in de kassen, wat de illusie van een doodshoofd wekt. De boodschap is duidelijk: vruchtbaarheid lijkt een groot goed, maar leidt tot dood en verderf en dient vernietigd te worden. De sfinxachtige wezens op het voetstuk zien er lieflijk uit en van hun hoofden hangen korenaren, druiven, appels en andere vruchten, maar in wezen zijn het monsters met al die borsten. Hun lange, kronkelende haren zijn een voorbode van de slangen die uit de mond van Medusa komen. Bokken werden in de Renaissance geassocieerd met de duivel en lijken hier in Medusa hun meesteres gevonden te hebben.

De gruwelijke Medusa

Het beeld van Cellini is een absoluut meesterwerk dat zijn genialiteit als beeldend kunstenaar tot zijn recht laat komen, maar tegelijk heeft het de toon gezet voor de negatieve benadering van Medusa, die tot de huidige dag voortduurt. In Klein-AziŽ werden de slangen in de haren van Mudusa vaak meer gesuggereerd dan dat ze echt werden afgebeeld. Vaak heb je de samengebonden slangen onder haar kin erbij nodig om te begrijpen dat het Medusa betreft. En ook die slangen zouden een halsdoek kunnen zijn als je niet wist dat de traditie Medusa als zodanig laat zien. De Romeinen hebben die discrete manier om Medusa af te beelden overgenomen, zoals de vele hierboven geven voorbeelden laten zien. Cellini brak met die traditie. Zijn afbeelding van Medusa (zie foto linksonder) laat duidelijk echte slangen in haar haren zien. Ook andere beeldende kustenaars in de Renaissance namen dit over. Een voorbeeld hiervan is de Medusa van Bernini uit 1630. Talloze natuurgetrouw afgebeelde slangen krioelen in deze marmeren buste over haar hoofd.
Ook schilders in de Renaissance namen de techniek over om de slangen talrijk en levensecht af te beelden om Medusa monsterlijker en angstaanjagender te maken. Caravaggio toont ons het hevig bloedende hoofd van Medusa met talloze slangen. Rubens toont in zijn geschilderde versie van dit verhaal een op de kale rots liggend afgehakt hoofd. Slangen krioelen over haar haren en in het bloed dat uit haar hoofd stroomt. De doodsangst in de ogen van Medusa laat zien dat deze kwade kracht is uitgeschakeld.

Medusa als stadsmaagd

Is er dan geen enkel lichtpuntje in de Renaissance te zien in de vernietigende visie op deze slangengodin? Toch wel. De zorgzame Godin die de overledenen opvangt en begeleid is verdwenen, maar wel is de beschermende functie van Medusa op een andere manier vorm gegeven en wel in het schild van Athena. Perseus had, zoals gezegd, het hoofd van Medusa aan Athena geschonken, die het op haar schild plaatste om zodoende haar tegenstanders uit te schakelen, want zelfs het afgehakte hoofd van Medusa had nog de kracht mensen te verstenen als ze haar aankeken. Athena Polias was de beschermvrouwe van Athene. De Romeinen stelden Minerva aan haar gelijk, al hadden ze een eigen Godin, Roma, als beschermvrouwe van de stad.

In de Renaissance namen Europese steden de gewoonte over Athena als beschermvrouwe van hun stad af te beelden. Een voorbeeld hiervan is het in 1662 gebouwde stadhuis van Maastricht. Het fronton (zie de foto linksonder) toont het wapen van Maastricht: een engel met voor zich een bord met een vijfpuntige ster. De oudste afbeelding van dit waper dateert uit 1479. De vijfpuntige ster wordt verklaard als een verwijzing naar de Maagd Maria, die vaak werd aangeduid als Stella Maris, d.w.z. Ster van de Zee. In feite is het pentagram een oud heidens symbool dat kracht vertegenwoordigt - net als Medusa dat deed. De engel is een gekerstende versie van Nike (Victoria), die we hierboven op veel sarcofagen zijn tegengekomen. In het fronton van het stadhuis wordt het wapen geplaatst tussen festoenen met vruchten - net als Medusa vaak tussen Nike's en festoenen werd afgebeeld.
Aan de zijkant van de voorgevel (zie de foto rechtsonder) treffen we een wat dromerig voor zich uit starende Minerva, als beschermvrouwe van Maastricht. De Godin is afgebeeld als de Griekse Athena, compleet met haar uil en Medusa op haar schild. De slangen in de haren van Medusa zijn levensecht afgebeeld en haar mond is geopend, zoals in de Renaissance gebruikelijk was, maar de afbeelding toont allerminst het net onthoofde, afschuwelijke en machteloze monster. Boven de slangen op het hoofd van Medusa zijn vruchten te zien die een echo lijken te zijn van de festoenen in het fronton. Haar gezicht straalt waardigheid en kracht uit. Minerva, de stadsmaagd, kan ontspannen wegdoezelen, want Medusa is waakzaam en slaapt nooit.

Medusa als triskelion

Hierboven hebben we enkele voorbeelden gegeven waarin Medusa als rennend werd voorgesteld, namelijk op Corfu en op Mykonos. Een variant hierop is de rennende Medusa met drie benen. Die afbeelding komt al voor op een Griekse zilveren denarius van de Romeinse veldheer Pompejus, gemaakt in 49 v.Chr. Zie de afbeelding van beide zijden hieronder. De voorkant toont Jupiter, met in zijn rechterhand een bliksemstraal, in de linker een adelaar. De andere zijde toont Medusa met drie benen, vleugels op haar hoofd en korenaren tussen de benen.

Op SiciliŽ is de afbeelding van de driebenige Medusa in de Middeleeuwen ingeburgerd en in 1282 opgenomen in de vlag van het eiland (zie foto linksonder). De afbeelding wordt aangeduid als triskelion of trinacria. Het motief is zeer populair en overal op SiciliŽ als souvenir te koop. Zie de afbeeldingen midden- en rechtsonder).

Medusa als logo van Versace

In de Glyptothek in MŁnchen bevindt zich een Romeins marmeren beeld van Medusa, waarschijnlijk uit de 1e eeuw n.Chr. In 2008 was het beeld te zien in het RMO in Leiden. Zie foto linksonder. De herkomst van het beeld is niet bekend. Mogelijk is het een Romeinse kopie van een ouder Grieks voorbeeld. Gianni Versace gebruikte deze afbeelding als voorbeeld voor het logo van Versace (zie foto rechtsonder). Versace heeft zich niet laten misleiden door monsterachtige voorstellingen van Medusa en de Godin als waardig, krachtig en vredig uitgebeeld.

De Medusa van Blijdorp

Ter afsluiting de Medusa die te zien is op het oude hek van diergaarde Blijdorp. Vermoedelijk in 1940 gemaakt door of in opdracht van architect Sybold van Ravesteijn, die toen de gebombardeerde dierentuin opnieuw vorm mocht geven.